Στις 14 Σεπτεμβρίου, σε πολλά ελληνικά σπίτια, ο βασιλικός και ο αγιασμός από την εκκλησία έμπαιναν στην κουζίνα για να ξεκινήσει το καινούργιο προζύμι.
Η γιορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου, είναι δεμένη στη λαϊκή παράδοση με τον βασιλικό. Είναι το φυτό που χρησιμοποιείται στις εκκλησίες την ημέρα της γιορτής και που οι πιστοί παίρνουν μαζί τους επιστρέφοντας στο σπίτι.
Για τις παλιές νοικοκυρές, όμως, αυτός ο βασιλικός είχε και μια θέση στην κουζίνα. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας η ημέρα του Σταυρού ήταν η στιγμή που έφτιαχναν το νέο προζύμι, εκείνο που θα κρατούσαν και θα ανάπιαναν για τα επόμενα ζυμώματα. Το έλεγαν «προζύμι του Σταυρού» ή «προζύμι της χρονιάς» και ο τρόπος παρασκευής του δεν ήταν παντού ο ίδιος. Άλλοτε χρησιμοποιούσαν αγιασμό, άλλοτε τον βασιλικό που είχαν πάρει από την εκκλησία, σε άλλες περιοχές νερό μέσα στο οποίο είχε μείνει ο βασιλικός και αλλού συναντάμε ακόμη και το «αμίλητο νερό».
Πίσω από τις διαφορετικές εκδοχές το παλιό έδινε τη θέση του στο καινούργιο και μαζί ξεκινούσε ένας νέος κύκλος για το ψωμί του σπιτιού.
Δείτε επίσης
Του Τιμίου Σταυρού τα έθιμα με βασιλικό στο χέρι και φασολάδα στο καζάνι
Ο βασιλικός του Σταυρού και το καινούργιο προζύμι
Η σύνδεση του βασιλικού με τη γιορτή προέρχεται από την εκκλησιαστική παράδοση για την εύρεση του Τιμίου Σταυρού από την Αγία Ελένη. Σύμφωνα με αυτή, στο σημείο όπου βρέθηκε ο Σταυρός φύτρωνε βασιλικός. Έτσι, το φυτό συνδέθηκε στενά με τη γιορτή και χρησιμοποιείται κατά την τελετή του αγιασμού. Οι πιστοί έπαιρναν κλωνάρια από τον ευλογημένο βασιλικό στο σπίτι και οι χρήσεις τους ήταν πολλές. Τον φύλαγαν στο εικονοστάσι, τον χρησιμοποιούσαν σε διάφορες ευλογίες του σπιτιού, ενώ σε αρκετούς τόπους γινόταν το βασικό στοιχείο για το ξεκίνημα του νέου προζυμιού.
Σε μια συνηθισμένη εκδοχή του εθίμου, τα φύλλα ή τα κλωνάρια του βασιλικού έμεναν μέσα σε νερό. Με αυτό το νερό οι γυναίκες ανακάτευαν αλεύρι και ξεκινούσαν το προζύμι. Σε άλλες περιπτώσεις χρησιμοποιούσαν τον αγιασμό που είχαν φέρει από την εκκλησία αντί για νερό. Το προζύμι στη συνέχεια αναπιανόταν και διατηρούνταν για τα επόμενα ζυμώματα. Ένα μικρό κομμάτι έμενε κάθε φορά στην άκρη για να γίνει η αρχή του επόμενου ψωμιού.
Στη Λήμνο έπρεπε πρώτα να τελειώσει το παλιό
Στον Κατάλακκο, σύμφωνα με λαογραφική καταγραφή του Γεωργίου Μέγα, κάθε νοικοκυρά πήγαινε στην εκκλησία με ένα «κουμάρ’», δηλαδή ένα πήλινο δοχείο γεμάτο νερό. Τα δοχεία τοποθετούνταν μέσα στην εκκλησία ώστε το νερό να αγιαστεί και στη συνέχεια οι γυναίκες το έπαιρναν στο σπίτι για να φτιάξουν το νέο προζύμι. Μάλιστα, την τελευταία εβδομάδα πριν από τη γιορτή οι νοικοκυρές φρόντιζαν να ζυμώσουν όσο προζύμι τους είχε απομείνει. Στόχος ήταν να μην υπάρχει παλιό προζύμι όταν έφτανε η ημέρα του Σταυρού γιατί με το αγιασμένο νερό της γιορτής θα ξεκινούσαν από την αρχή.
Στην Κορώνη και στην Πύλο έβαζαν τον βασιλικό πάνω στο ζυμάρι
Στην Κορώνη και στην Πύλο συναντάμε μια διαφορετική παραλλαγή. Οι γυναίκες έφερναν από την εκκλησία το κλωνάρι του βασιλικού και το τοποθετούσαν πάνω στο ζυμάρι που είχαν ετοιμάσει. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, μέχρι την επόμενη ημέρα το ζυμάρι είχε φουσκώσει και είχε γίνει προζύμι.
Στο Πήλιο άφηναν τον βασιλικό τρεις ημέρες στο νερό
Στο Πήλιο, οι νοικοκυρές έπαιρναν ένα κλωνάρι από τον βασιλικό που είχε χρησιμοποιηθεί στη γιορτή του Σταυρού και το άφηναν μέσα σε νερό για τρεις ημέρες. Στη συνέχεια ζέσταιναν ελαφρά το νερό και το ανακάτευαν με αλεύρι. Την επόμενη ημέρα πρόσθεταν ξανά αλεύρι και νερό, συνεχίζοντας το ανάπιασμα μέχρι να δημιουργηθεί το προζύμι που θα κρατούσαν για τα επόμενα ψωμιά.
Στην Κέρκυρα έπαιρναν «αμίλητο νερό»
Στις Αργυράδες της Κέρκυρας οι γυναίκες έπαιρναν τον βασιλικό από την εκκλησία και στη συνέχεια πήγαιναν στο πηγάδι για το λεγόμενο «αμίλητο νερό». Όπως μαρτυρά και το όνομά του, έπρεπε να το πάρουν και να το μεταφέρουν χωρίς να μιλήσουν. Με το νερό αυτό, αλεύρι και τον βασιλικό έφτιαχναν το νέο προζύμι. Και εδώ η διαδικασία γινόταν από την αρχή, χωρίς να προστεθεί κομμάτι από το παλιό.
Από τον βασιλικό της μιας χρονιάς στον βασιλικό της επόμενης
Σε ορισμένους τόπους δεν άφηναν απλώς τον βασιλικό της εκκλησίας να ξεραθεί. Έβαζαν ένα κλωνάρι σε νερό μέχρι να βγάλει ρίζες και στη συνέχεια το φύτευαν. Ο βασιλικός μεγάλωνε στο σπίτι και, όταν ερχόταν ξανά η γιορτή του Σταυρού, μπορούσαν να κόψουν από αυτόν κλωνάρια και να τα πάνε στην εκκλησία.
Γιατί του Σταυρού;
Η 14η Σεπτεμβρίου δεν ήταν τυχαία ημερομηνία για τις παλιές αγροτικές κοινωνίες καθώς βρισκόμαστε στο τέλος του καλοκαιριού και στην αρχή μιας νέας περιόδου για τις αγροτικές εργασίες. Η γιορτή του Σταυρού αποτελούσε σε πολλές περιοχές χρονικό ορόσημο που συνδεόταν με την προετοιμασία για τη νέα σπορά. Σε σχετικές παραδόσεις συναντάμε ακόμη και την ευλογία των σπόρων που προορίζονταν για τα χωράφια.
Δείτε επίσης
Πρόσφορο: Τι σημαίνουν τα σύμβολα της σφραγίδας στο ψωμί της λειτουργίας
Δίπλες: Όπου γάμος και χαρά ένα παραδοσιακό γλυκό με συμβολισμούς
Αρτοκλασία: Η ιστορία και το νόημα πίσω από τους πέντε άρτους
